در بسیاری از مبادی مرزی کشور، از بازرگان و باشماق گرفته تا دوغارون، میلک، پرویزخان، آستارا و ریمدان، گلایه مشترک بسیاری از رانندگان کامیون، صفهای طولانی و رعایت نشدن نوبت در زمان خروج یا ورود به مرز است. رانندگان معتقدند تشکیل صفهای چندروزه، ریشه بسیاری از نابسامانیهای بعدی محسوب میشود و هرچه صف طولانیتر باشد، احتمال ایجاد رانت، تبعیض، واسطهگری و نارضایتی نیز بیشتر خواهد شد.
صفهای طولانی و بینوبتی؛ روایت رانندگان از چالشهای مرزی
یکی از رانندگان که سالها در مسیرهای ترانزیتی فعالیت کرده، با انتقاد از تشکیل صفهای طولانی در مبادی مرزی میگوید که قانونهای وضعشده برای مقابله با رعایت نکردن نوبت، فقط مدتی با جدیت اجرا میشود و پس از آن دوباره شرایط به روال سابق بازمیگردد. او روایت میکند که سه روز در صف ایستاده، اما ناگهان کامیونی که تازه رسیده، جلوی او قرار میگیرد و اعتراض او نیز بینتیجه میماند. به گفته این راننده، افرادی که به خودشان جرات رعایت نکردن نوبت را میدهند، پشتشان به بومی بودن در آن منطقه و عدم برخورد مسئولان پایانه گرم است و میتوانند دیگران را با زور و فحاشی ساکت کنند.
جریمه ۹۰ میلیون تومانی برای بینوبتی؛ راهکار موقت یا درمان ساختاری؟
در هفتههای اخیر، مسئولان مرز ریمدان برای مقابله با پدیده «بینوبتی» قوانین سختگیرانهای وضع کردهاند. بر اساس این مقررات، رانندگانی که بدون دریافت نوبت یا با شکستن صف وارد فرآیند عبور از مرز شوند، با جریمه نقدی تا ۹۰ میلیون تومان و حتی توقیف پلاک روبرو خواهند شد. با این حال، بسیاری از رانندگان کامیون معتقدند که این برخوردها ریشه مشکل را از بین نمیبرد. یکی از رانندگان میگوید: «وقتی کامیونها چند روز معطل میشوند، طبیعی است که عدهای سوءاستفادهچی پیدا شود که دنبال راهی برای جلو انداختن کار خود باشند.»
مشکل بیش از آنکه رفتاری باشد، ساختاری است
کارشناسان حملونقل معتقدند که مشکل صفهای طولانی در مبادی مرزی، بیش از آنکه رفتاری باشد، یک مشکل ساختاری است. در بسیاری از مرزهای کشور، ظرفیت پذیرش کامیون با حجم تردد تناسب ندارد. محدودیت زیرساختها، کندی تشریفات گمرکی، ناهماهنگی میان دستگاههای مختلف و گاهی توقف فعالیت طرف مقابل مرز، باعث میشود هزاران کامیون در صفهای طولانی انباشته شوند. در چنین شرایطی، هرچه زمان انتظار بیشتر شود، احتمال شکلگیری بینظمی، استفاده از روابط شخصی و تلاش برای دور زدن صف نیز افزایش پیدا میکند.
راهکارهای پیشنهادی برای حل ریشهای مشکل
کارشناسان حوزه حملونقل بر این باورند که برخوردهای انتظامی، اگرچه میتواند تا حدی بازدارنده باشد، اما بدون اصلاح فرآیندهای عبور از مرز، نتیجه پایداری نخواهد داشت. تجربه بسیاری از کشورها نشان میدهد که مدیریت هوشمند نوبتدهی، رزرو اینترنتی زمان ورود کامیون، افزایش ظرفیت پارکینگهای مرزی، هماهنگی بیشتر میان گمرک، راهداری و سایر دستگاههای مرزی و همچنین تبادل اطلاعات با کشور مقابل، میتواند زمان انتظار را به میزان قابلتوجهی کاهش دهد.
رانندگان معتقدند عدالت زمانی برقرار میشود که اساساً صفهای فرسایشی شکل نگیرد. اگر هر کامیون در زمان مشخص وارد پایانه شود و فرآیندهای گمرکی با سرعت و شفافیت بیشتری انجام شود، انگیزه برای شکستن صف نیز از بین خواهد رفت. در چنین شرایطی، نه تنها حقوق رانندگان کامیون حفظ میشود، بلکه هزینههای حملونقل، زمان سپریشده در مسیر و تأخیر در تجارت خارجی نیز کاهش پیدا خواهد کرد.
آنچه امروز در مرز ریمدان دیده میشود، تصویری کوچک از یک چالش بزرگتر در نظام حملونقل مرزی کشور است. قوانین سختگیرانه علیه بینوبتی میتواند بخشی از مشکل را کنترل کند، اما درمان واقعی، اصلاح ساختار مدیریت تردد کامیونها و کاهش زمان انتظار در مبادی مرزی است. تا زمانی که صفهای طولانی پابرجا باشند، نمیتوان انتظار داشت پدیدههایی مانند رعایت نکردن نوبت، پارتیبازی و تلاش برای عبور خارج از نوبت به طور کامل از میان برود؛ زیرا این رفتارها بیش از آنکه علت باشند، معلول یک ساختار ناکارآمد هستند.
مجله حمل و نقل و باربری نوین بار
علیرضا سبحانی
او فارغالتحصیل رشته مدیریت حمل و نقل است و فعالیت حرفهای خود را از سال ۱۳۹۴ به عنوان نویسنده در یک وبلاگ تخصصی درباره حمل و نقل شهری آغاز کرده است. وی پس از کسب تجربه، به مجلات و وبسایتهای معتبر در این حوزه پیوست و در حال حاضر، دبیر سرویس اخبار حمل و نقل در یک مجله تخصصی این صنعت است.
