تحلیل ساختار تعرفههای حمل و نقل ریلی آلمان نشان میدهد که این کشور با استفاده از یک «مدل تعرفهگذاری هوشمند» مبتنی بر اقتصاد مقیاس، به جای نگاه صرف به مسافت، بر بهرهوری کل زنجیره تأمین تمرکز دارد. در این سیستم، افزایش ۱۵ برابری مسافت (از ۱۰۰ به ۱۵۰۰ کیلومتر) منجر به افزایش کمتر از ۵ برابری هزینه میشود؛ پیامی که DB Cargo به مشتریان خود میدهد این است: «هرچه دورتر بروید، ریل اقتصادیتر میشود».
تحلیل رابطه مسافت و تعرفه؛ چرا هزینه با ۱۵ برابر شدن مسافت تنها ۵ برابر میشود؟
به گزارش خبرنگار مهر، ساختار تعرفههای حمل و نقل راهآهن آلمان، به ویژه در بارهای سنگین با واگنهای چندمحوره (۴ و ۶ محوره)، نمایی از سیاستهای «اقتصاد مقیاس» در لجستیک مدرن است. در صفحه ۶ (Prices and Services of DB Cargo AG) نسخه ۲۰۱۷، تفاوت معناداری میان «افزایش مسافت» و «افزایش هزینه» دیده میشود که نشان میدهد سیستم تعرفهگذاری با هدف تشویق حمل و نقل ریلی برای مسافتهای طولانی تنظیم شده است.
برای درک این پدیده، باید به ماهیت هزینههای عملیاتی در راهآهن توجه کرد. هزینههای جابهجایی بار به دو دسته تقسیم میشوند:
- هزینههای ثابت مبدأ و مقصد (Terminal Costs): در ۱۰۰ کیلومتر اول، بخش بزرگی از مبلغ پرداختی (مثلاً ۱۰۷۷ یورو برای بازه وزنی اول) صرف هزینههایی میشود که مستقل از طول مسیر هستند؛ هزینههایی نظیر مانور واگن در ایستگاه مبدأ، تشکیل قطار، عملیات بارگیری، هزینههای اداری و تعرفههای دسترسی به شبکه. این «هزینه ورود» برای قطاری که قرار است ۱۰۰ کیلومتر برود با قطاری که ۱۵۰۰ کیلومتر طی میکند تفاوت چندانی ندارد.
- هزینههای متغیر طی مسیر (Line-haul Costs): شامل انرژی کشش لوکوموتیو و نیروی انسانی طی مسیر است که به دلیل بهینهسازی مصرف انرژی و بهرهوری قطارهای باری در مسافتهای بلند، به صورت تصاعدی رشد نمیکند.
سه دلیل اصلی کاهش هزینه به ازای هر کیلومتر در مسافتهای طولانی
اگر تعرفه حمل و نقل ریلی به صورت خطی محاسبه میشد، قیمت حمل در ۱۵۰۰ کیلومتر باید ۱۵ برابر قیمت ۱۰۰ کیلومتر باشد. اما در اینجا با یک نمودار نزولی از «هزینه به ازای هر کیلومتر» مواجه هستیم. دلایل اصلی این پدیده عبارتند از:
۱. توزیع هزینههای ثابت: هزینههای سنگین تشکیل قطار در ایستگاههای مبدأ و مقصد، وقتی بر ۱۵۰۰ کیلومتر تقسیم میشوند، تأثیر بسیار کمتری نسبت به زمانی دارند که بر ۱۰۰ کیلومتر تقسیم میشوند.
۲. بهرهوری لوکوموتیو و خدمه: در مسیرهای کوتاه، زمان صرف شده برای مانور و توقف در مقایسه با زمان حرکت بسیار زیاد است. لوکوموتیو در مسیرهای طولانی کمترین میزان توقف و شروع (که پرمصرفترین بخش حرکت است) را دارد.
۳. سیاستهای ترغیبی (Pricing Strategy): راهآهن آلمان با این الگوی تعرفهای، به دنبال جذب بارهای سنگین به سمت ریل و خروج آنها از جاده است. با کاهش شیب افزایش تعرفه در مسافتهای بالا، مزیت رقابتی خوبی در مسافتهای بلند ایجاد کرده است.
تحلیل دادههای جدول تعرفه
برای بازه وزنی تا ۳۴.۵ تن، در ۱۰۰ کیلومتر هزینه ۱۱۹۴ یورو و در ۱۵۰۰ کیلومتر هزینه ۵۵۵۶ یورو با ضریب افزایش حدود ۴.۶۵ برابر است. این نشان میدهد که نرخ رشد هزینهها در ۵۰۰ کیلومتر اول بیشتر است و هرچه به سمت ۱۰۰۰ و ۱۵۰۰ کیلومتر میرود، شیب افزایش قیمت ملایمتر میشود. به عبارت دیگر، «سود اقتصادی» مشتری در مسافتهای طولانی بیشتر است و با پرداخت هزینه کمتر از یکسوم نرخ خطی (نسبت به مسافت)، کالای خود را ۱۵۰۰ کیلومتر جابهجا میکند.
این سیستم مبتنی بر قیمت تمام شده و به نفع شرکتهای تولیدی و بازرگانی و منافع مردم و کشور آلمان است. کارشناسان حمل و نقل معتقدند الگوبرداری از این مدل تعرفهگذاری هوشمند میتواند به توسعه حمل و نقل ریلی بار در کشورهایی با زیرساختهای راهآهن گسترده کمک شایانی کند و بار سنگین جادهها را کاهش دهد.
مجله حمل ونقل و باربری نوین بار
علیرضا سبحانی
او فارغالتحصیل رشته مدیریت حمل و نقل است و فعالیت حرفهای خود را از سال ۱۳۹۴ به عنوان نویسنده در یک وبلاگ تخصصی درباره حمل و نقل شهری آغاز کرده است. وی پس از کسب تجربه، به مجلات و وبسایتهای معتبر در این حوزه پیوست و در حال حاضر، دبیر سرویس اخبار حمل و نقل در یک مجله تخصصی این صنعت است.
