بر اساس جدیدترین آمار منتشرشده از سوی اتحادیه بینالمللی راهآهن (UIC) در سال ۲۰۲۵، شاخص بهرهوری شبکه ریلی ایران با ۴.۷ میلیون واحد حمل به ازای هر کیلومتر، کمتر از یکسوم متوسط بهرهوری جهانی (۱۴.۶) است و این فاصله چشمگیر، ضرورت سرمایهگذاری جدی در نوسازی ناوگان و توسعه زیرساختهای ریلی را بیش از پیش آشکار میکند.
شبکه ریلی ایران در مقایسه با جهان؛ جایگاه ۹۸۱۸ کیلومتری در میان غولهای ریلی
بر اساس آمار UIC، شبکه ریلی جهان در سال ۲۰۲۴ به طول ۹۳۰ هزار کیلومتر رسیده که ۲۴۶ هزار کیلومتر آن (۲۶ درصد) دوخطه یا بیشتر و ۳۹۲ هزار کیلومتر (۴۲ درصد) برقی است. در این میان، شبکه ریلی ایران با ۹۸۱۸ کیلومتر طول (شامل ۲۴۸۶ کیلومتر دوخطه و تنها ۱۸۱ کیلومتر خط برقی)، در جایگاهی قرار دارد که با وجود پتانسیلهای ژئواستراتژیک، نتوانسته از ظرفیتهای خود برای افزایش بهرهوری استفاده کند. قاره آسیا-اقیانوسیه با ۳۶۷ هزار کیلومتر شبکه و بهرهوری ۲۶.۴ میلیون واحد حمل به ازای هر کیلومتر، پیشتاز جهان است و کشورهایی نظیر چین، هند، روسیه و ژاپن سهم عمدهای از این ترافیک ریلی را به خود اختصاص دادهاند.
بهرهوری ۴.۷ در برابر ۱۴.۶؛ شکافی که از ناوگان تا زیرساخت امتداد دارد
شاخص بهرهوری شبکه ریلی ایران در سال ۲۰۲۳ با ۴۶ میلیارد واحد حمل (شامل ۲۹ میلیارد تن-کیلومتر بار و ۱۷ میلیارد نفر-کیلومتر مسافر) به ۴.۷ رسید که در مقایسه با متوسط بهرهوری جهانی (۱۴.۶)، عملکردی معادل یکسوم میانگین جهان را نشان میدهد. این شکاف در بهرهوری واگن باری نیز مشهود است؛ بهرهوری واگن باری در ایران ۰.۹۴ میلیون تن-کیلومتر بر واگن گزارش شده در حالی که متوسط جهانی ۲.۹ میلیون تن-کیلومتر بر واگن است. همچنین بهرهوری لوکوموتیو در ایران حدود ۴۷ میلیون واحد حمل بر دستگاه برآورد شده که در برابر میانگین جهانی ۱۵۶ میلیون واحد حمل، فاصلهای بیش از سه برابری را نشان میدهد.
اروپا و آمریکا؛ دو الگوی متفاوت با بهرهوری بالاتر از ایران
قاره آمریکا با ۲۲۸ هزار کیلومتر شبکه و بهرهوری ۱۲.۶ میلیون واحد حمل در هر کیلومتر، الگویی کاملاً بارمحور دارد و سهم مسافر در ترافیک ریلی این قاره تنها ۱.۲ درصد است. در مقابل، قاره اروپا با ۲۴۷ هزار کیلومتر شبکه و بهرهوری ۵.۸ میلیون واحد حمل، عملکردی نزدیک به یک دوم میانگین جهانی دارد. با این حال، بهرهوری شبکه ریلی ایران (۴.۷) حتی از قاره آفریقا با شبکهای به طول ۶۱ هزار کیلومتر و بهرهوری ۲.۷ و از خاورمیانه با بهرهوری ۳.۲ نیز عملکردی نسبتاً بهتر دارد، اما فاصله با آسیای پیشتاز و میانگین جهانی، نشان از ظرفیتهای استفادهنشده در شبکه ریلی کشور دارد.
چین؛ الگوی برتر با ۱۱۸ هزار کیلومتر شبکه و بهرهوری ۳۵ میلیون
چین بهعنوان برترین شبکه ریلی جهان، با ۱۱۸ هزار کیلومتر خط آهن (که ۸۵ هزار کیلومتر آن دوخطه و ۹۷ هزار کیلومتر برقی است)، بهرهوری ۳۵ میلیون واحد حمل در هر کیلومتر را ثبت کرده است. این کشور با ثبت واحد حمل ۴۱۱۳ میلیارد (شامل ۲۵۲۹ میلیارد تن-کیلومتر بار و ۱۵۸۳ میلیارد نفر-کیلومتر مسافر)، بهرهوری واگن باری ۲.۷ میلیون تن-کیلومتر بر واگن و بهرهوری لوکوموتیو ۲۰۲ میلیون واحد حمل بر دستگاه، الگویی بینظیر برای کشورهای در حال توسعه از جمله ایران محسوب میشود؛ الگویی که نشان میدهد سرمایهگذاری هدفمند در الکتریکیسازی، دوخطهسازی و نوسازی ناوگان، چگونه میتواند بهرهوری ریلی را به سطحی چندبرابر میانگین جهانی ارتقا دهد.
مجله حمل و نقل و باربری نوین بار
علیرضا سبحانی
او فارغالتحصیل رشته مدیریت حمل و نقل است و فعالیت حرفهای خود را از سال ۱۳۹۴ به عنوان نویسنده در یک وبلاگ تخصصی درباره حمل و نقل شهری آغاز کرده است. وی پس از کسب تجربه، به مجلات و وبسایتهای معتبر در این حوزه پیوست و در حال حاضر، دبیر سرویس اخبار حمل و نقل در یک مجله تخصصی این صنعت است.
